๑. กำเนิดแห่งชีวิต
๒. อุดมคติแห่งชีวิต
๓. ปณิธานแห่งชีวิต
๔. ผลงานแห่งชีวิต

พุทธทาสรำลึก
โดย อรศรี งามวิทยาพงศ์

ก่อนกำเนิดสวนโมกข์ (๒๔๔๙-๒๔๗๔)
ตามรอยพระอรหันต์ (๒๔๗๕-๒๔๘๔)
ประกาศธรรมทุกทิศ (๒๔๘๕-๒๕๐๔)
ประยุกต์ธรรมนำยุคสมัย (๒๕๐๕-๒๕๒๔)
ธรรมะเพื่อสังคมและโลก(๒๕๒๕-๒๕๓๔)
สวนโมกข์วันนี้
สวนโมกข์ในอนาคต

พุทธทาสจักไม่ตาย

พุทธทาส จักอยู่ไป ไม่มีตาย
แม้ร่างกายจะดับไปไม่ฟังเสียง
ร่างกายเป็น ร่างกายไป ไม่ลำเอียง
นั่นเป็นเพียงสิ่งเปลี่ยนไปในเวลา

พุทธทาส คงอยู่ไป ไม่มีตาย
ถึงดีร้ายก็จะอยู่คู่ศาสนา
สมกับมอบ กายใจ รับใช้มา
ตามบัญชาองค์พระพุทธไม่หยุดเลย

พุทธทาส ยังอยู่ไป ไม่มีตาย
อยู่รับใช้ เพื่อนมนุษย์ไม่หยุดเฉย
ด้วยธรรมโฆษณ์ตามที่วางไว้อย่างเคย
โอ้เพื่อนเอ๋ยมองเห็นไหมอะไรตายฯ

แม้ฉันตาย กายลับ ไปหมดแล้ว
แต่เสียงสั่ง ยังแจ้ว แว่วหูสหาย
ว่าเคยพลอดกันอย่างไรไม่เสื่อมคลาย
ก็เหมือนฉันไม่ตาย กายธรรมยัง

ทำกับฉัน อย่างกะฉัน นั้นไม่ตาย
ยังอยู่กับ ท่านทั้งหลายอย่างหนหลัง
มีอะไรมาเขี่ยไค้ ให้กันฟัง
เหมือนฉันนั่ง ร่วมด้วย ช่วยชี้แจง

ทำกับฉัน อย่างกะฉัน ไม่ตายเถิด
ย่อมจะเกิด ผลสนอง หลายแขนง
ทุกวันนัด สนทนา อย่าเลิกแล้ง
ทำให้แจ้ง ที่สุดได้ เลิกตายกันฯ

ก่อนกำเนิดสวนโมกข์ (พ.ศ. ๒๔๔๙-๒๔๗๔)
(ต่อ)

เมื่ออายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ นายเงื่อมก็อุปสมบท
เข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์ ตามประเพณีที่สืบทอดกันมา
ถึงแม้จะได้เคยอ่านพบเรื่องเกี่ยวกับพระอรหันต์
แต่ก็มิได้คิดไกลไปถึงว่า จะทดลองปฏิบัติดู รู้สึก
เพียงแค่ว่า "น่าสนใจและอาจจะมีประโยชน์"
ดังนั้น เมื่อแรกบวช จึงคิดว่าจะดำรงสมณเพศ
อยู่เพียงช่วงเข้าพรรษาในเวลา ๓ เดือนเท่านั้น
แต่จากความสามารถที่มีอยู่ในด้านของการอภิปราย
และโต้ธรรมะได้อย่างฉาดฉานมาตั้งแต่ก่อนบวช
ทำให้พระเงื่อมได้กลายเป็นพระนักเทศน์ที่มีชื่อ
ในตำบลนั้น ในเวลาไม่กี่วันหลังบวช โดยริเริ่มดัดแปลงการเทศน์ที่ทันสมัย
มีการสอดแทรกข้อคิดและเรื่องน่าฟังต่างๆ ทำให้เกิดความเพลิดเพลินแก่ผู้ฟัง
มากกว่าวิธีการอ่านตามใบลานอย่างซ้ำซากน่าเบื่อ

การได้ขบคิดเตรียมการเทศน์ และประสบ
ผลสำเร็จในกิจดังกล่าว ทำให้ชีวิตพระ
ในพรรษาแรก ผ่านไปด้วยความเพลิดเพลิน
จนกระทั่ง เมื่อครบกำหนดลาสิกขา
พระเงื่อม ก็ยังไม่คิดจะลาไปใช้ชีวิตฆราวาส
ประกอบกับน้องชาย คือ นายยี่เกย ลาออก
จากการเรียนที่กรุงเทพฯ กลับมาอยู่เป็น
กำลังช่วยมารดาประกอบการค้า เปิดทาง
ให้พี่ชายได้บวชเรียนต่อ จนถึงสอบ
นักธรรมโทได้ในปีต่อมา

แล้วนาย เสี้ยง พานิช ผู้เป็นอา ซึ่งผลักดัน
ให้หลานชายบวชเรียนมาแต่ต้น ก็ได้เร่งเร้า
พระเงื่อมไปเรียนนักธรรมเอกที่กรุงเทพฯ
เพื่อหวังจะให้เป็นเกียรติแก่วงศ์ตระกูล ความคิดคล้อยตามของพระเงื่อมที่จะ
เล่าเรียนต่อในทางธรรมนั้น มาจากความสนุกสนานของการได้คิดค้นสอนธรรมะ
และทำงานแปลกใหม่ แต่สภาพความย่อหย่อนในพระวินัยของพระสงฆ์ที่ตนพบนั้น
ตรงข้ามกับความคาดหมายของตน ที่เข้าใจว่า กรุงเทพฯ เป็นที่รวมของพระอรหันต์
ผู้น่าเลื่อมใสทำให้พระเงื่อมเกิดความเบื่อหน่ายและเกรงว่าตนเองจะเริ่มเอนเอียง
ตามไปในทางไม่ถูกด้วย อยู่กรุงเทพฯ ได้ไม่กี่เดือนจึงคิดจะกลับบ้านเพื่อลาสิกขา
แต่เมื่อกลับถึงบ้านก็จวนเจียนจะเข้าพรรษาแล้ว จึงตัดสินใจบวชไปอีกพรรษาหนึ่ง
ก่อน โดยใช้เวลาเรียนนักธรรมเอกต่อด้วยตนเอง จนกระทั่งสอบได้ และได้รับการ
ชักชวนให้ไปเป็นครูสอนนักธรรม ที่โรงเรียนนักธรรมวัดพระธาตุไชยาซึ่งเพิ่งเปิด
ใหม่ สอนอยู่ ๑ ปี มีผลงานดีเด่น สามารถสอนให้นักเรียนสอบได้ยกชั้น

ในขณะที่กำลังเพลิดเพลินกับงานสอนนี้ อาเสี้ยงก็ได้มาจูงใจ
พระเงื่อมอีกครั้ง ให้ขึ้นกรุงเทพฯเพื่อเรียนบาลี ในปี ๒๔๗๓
พระเงื่อมจึงขึ้นกรุงเทพฯอีกครั้ง คราวนี้แตกต่างจากครั้งก่อน
ด้วยพระเงื่อมตั้งใจไว้ว่า จะไม่สนใจประพฤติปฏิบัติของพระ
เณร มุ่งแต่จะไปศึกษาบาลี เพื่อให้มีความรู้พอที่จะศึกษาค้น
คว้าได้เอง และเพื่อที่จะคว้าเปรียญธรรม ๓ ประโยค ให้ได้
เป็น "มหาเงื่อม" ตามค่านิยมที่ยกย่องกันอยู่ในเวลานั้น แต่
เมื่อไปเรียนอยู่ได้ไม่กี่วัน ก็ให้รู้สึกเบื่อระบบการเรียนการสอน
ที่อืดอาดล่าช้า และขาดความอิสระในการคิด จึงสมัครใจ
เรียนเองอยู่ที่วัดปทุมคงคา กับพระครูซึ่งเป็นคนบ้านเดียวกัน จนกระทั่ง
สามารถสอบ ปธ.๓ ได้เป็น "มหาเงื่อม" สมดังตั้งใจ ทำให้พระมหาเงื่อมเกิด
ความคิดที่จะเรียนต่อให้สูงขึ้นไปอีก จึงตัดสินใจอยู่กรุงเทพฯ เพื่อเรียนต่อ ปธ.๔

แต่แล้วช่วงการเรียน ปธ.๔ นี้เอง ได้นำไปสู่จุดเปลี่ยนแปลง
ที่สำคัญทางความคิดของพระหนุ่มจากไชยาผู้นี้ เมื่อมีโอกาส
ได้ศึกษาค้นคว้ากว้างขวางออกไปจากตำราที่เรียนอยู่ และได้
อ่านพบข่าวคราวการฟื้นฟูพระศาสนาในศรีลังกาและอินเดีย
ตลอดจนการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในตะวันตก แต่ที่สำคัญ
ที่สุด คือ การได้เริ่มศึกษาพระไตรปิฎกโดยตรงด้วยตนเอง
แทนที่จะศึกษาจากอรรถกถา ซึ่งเป็นการตีความพระไตรปิฎก
โดยอรรถกถาจารย์ ตามหลักสูตรการศึกษาโดยทั่วไป ทำให้
พระมหาเงื่อมได้ค้นพบว่า การเรียนปริยัติธรรมตามแบบ
ที่เป็นอยู่เป็นเรื่องที่น่าเบื่อหน่าย เพราะเรียนอย่างยึดถือตามตำราโดย
ปราศจากการคิดค้น ทบทวนและวิเคราะห์วิจารณ์และเมื่อตนเองพยายาม
ศึกษาตามแนวทางดังกล่าว ก็ไม่ได้รับการยอมรับจากคนอื่น ไม่ว่าจะเป็น
ครูอาจารย์หรือเพื่อนร่วมชั้น ทำให้ต้องทนเรียนตามๆ ไปอย่างซังกะตาย
และผลก็คือ พระมหาเงื่อมสอบตก ปธ.๔ ในที่สุดตามที่คาดไว้ เวลาดังกล่าว
เป็นช่วงที่ความคิดต่างๆ ซึ่งสะสมมาตลอดระยะเวลาของการอุปสมบท
และความรู้ทางธรรมะที่ได้จากการอ่านหนังสือธรรมะมาเป็นเวลานานได้
เริ่มตกผลึก อุดมคติเริ่มก่อเกิดขึ้นในใจ พระมหาเงื่อมได้ตระหนักแล้วว่า
ประโยชน์แห่งพุทธศาสนามิใช่เพื่อไขว่คว้าเปรียญธรรม หรือเพื่อโต้เถียง
เอาสนุกดังที่ตนเคยคิด หากแต่พระบรมศาสดาได้ชี้นำทางแห่งชีวิตอัน
ประเสริฐ ที่จะพ้นจากความทุกข์ และมีชีวิตอันสงบอย่างยั่งยืนด้วย เพียง
แต่ว่า หนทางดังกล่าว มิอาจได้มาด้วยการเรียนตามแนวทางและแนวคิด
ที่ยึดถือกันอยู่ในเวลานั้น

แต่ใครเล่าจะเชื่อสิ่งที่พระมหาหนุ่มผู้สอบตก ปธ.๔ ผู้นี้ หนทางเดียวที่
จะทำคุณค่าแห่งพุทธศาสนา ที่ตนเองเชื่อถือศรัทธาให้ปรากฏเป็นจริงได้
ก็คือการศึกษาและทดลองตามแนวทางที่ตนเองเชื่อมั่นอย่างจริงจังเท่านั้น

แล้วพระมหาเงื่อมก็ตัดสินใจเด็ดเดี่ยวมุ่งหน้าที่จะกลับบ้าน ด้วยหัวใจที่
พร้อมแล้ว ที่จะอุทิศให้แก่พระศาสนา เพื่อนำชีวิตอันประเสริฐมาปรากฏ
แก่ชนร่วมสมัยให้จงได้..

 

บทความ  โดย อรศรี งามวิทยาพงศ์ จากหนังสืออนุทินภาพ ๖๐ ปี สวนโมกข์ : พฤษภาคม ๒๕๓๕  ลงตีพิมพ์ใหม่ในหนังสือ  พุทธสาสนา ปีที่ ๖๘ เล่ม ๒ พุทธศักราช ๒๕๔๓